aratılış ve ondan sonraki düzenlemeleri ifade eden kozmoloji ve kozmogoni Yunanca deyimlerdir. Düzen ve evren anlamına gelen kosmos ile doğum ve yaradılış anlamına gelen gonos kelimelerinden oluşan kozmogoni en temelde evrenin meydana gelmesini ifade ederken, akıl ve bilim anlamına gelen logos’un işin içine girmesiyle kozmoloji bunun bilimsel bir disipline dönüşmesini ifade eder.
Bütün millet ve toplulukların evreni
ve dünyayı algılama biçimleri, yaradılış ve kozmogonileri vardır. Bunların çoğu
mitolojik ögeler içerirler. Yabani, ilkel, arkaik, primitif, barbar denilen
ve yüzbinlerce yıl önce yaşayan insanların da evrene, evrenin nasıl meydana
geldiğine dair bir tasavvurları vardı. Ancak antik dönemde, uygarlığa en yakın
evreye gelindiğinde bu düşünceler daha steril hale geldi. Bu dönem insanının
kozmogoni anlayışı benzer nitelikler taşıyordu. Çinlilerin, Japonların,
Hintlilerin, Cermenlerin veya başka ulusların kozmogonilerinde bazı farklar bulunsa
da uygarlığın beşiği olan Mezopotamya’da Sümerlerden sonra Samiler ve İranlılar
çok daha belirleyici olmuştur. Mısır kozmogonisinde evren gök, yer ve yer altı
olarak üç katlı olarak düşünülüyordu. Benzer şekilde İranlılarda evren, kristal
gökten insanlara varıncaya kadar altı safhada yaratılmıştır. Tıpkı Samilerde
olduğu gibi.
Uygarlığın başladığı döneme koşut olarak ortaya çıkan ve günümüze kadar gelen Enüma Eliş aslında eski Mezopotamya toplumlarında yaradılışla ilgili tüm efsane ve mitleri özetlediği gibi temelde Mezopotamya kozmogonisini anlattığı gibi sonraki süreçte tüm toplumların evren tasavvurlarına etkide bulanan istisnai bir metindir. Mezopotamyalı Samiler aslında Sümerlerle çoğunlukla aynı tanrılara inanıyorlardı ve aynı geleneklere bağlıydılar. Bu gelenekler yazının yaygın olmaması nedeniyle uzun dönem sözlü aktarılıyordu. Daha Yahudilik ve Hristiyanlık ortaya çıkmadan çok önce, ellerinde henüz kutsal metinleri olmadığı dönemde Sümerce metinleri yazıya geçiren katiplerin çoğu Sami kökenliydiler. Dolayısıyla Enüma Eliş’in günümüze gelmesinde Samilerin çok büyük katkıları olmuştu. Sümerlerin tarih sahnesinden çekilmeleri ile bölgenin değişmez hakimleri olan Akkadlılar, Amurriler, Babilliler ve Asurlular Sami toplulukları olarak Sümerlerden büyük bir miras devraldılar. Devralınan bu miras, Sümerlerin çivi yazılı nüshalarıydı. Bu nüshalar zaman içinde Babil ve Asur yazı şekilleriyle hem daha yaygınlaştı hem de daha geniş coğrafyalara taşındı. Enüma Eliş özellikle Babil Devleti'nin Tanrı Marduk'u temel alan dini, kültürel ve siyasi mirasını da yansıtıyordu. Uzmanların esere Babil Yaradılış Destanı demelerinin bir nedeni de bu olmalıydı.
Peki insanlığın bu ilk yazılı
kozmogonisinde Mezopotamyalılar, evrenin meydana gelişini nasıl açıklıyorlardı?
Bugün elimizde otantik yapısıyla mevcut olan Enuma Elish’de altı
epizotta sırasıyla şu konuları ele alınmaktadır:
1. Tanrıların doğuşu
2. Tanrılar arasındaki
çekişme
3. Marduk’un kral
ilan edilmesi
4. Marduk ile
Tiamat arasında dövüş
5. Göklerin
yapılışı ve insanın yaratılışı
6. Tapınağın yapılışı
ve kaderlerin belirlenişi.
Enuma Elish her şeyin nasıl olduğunu betimleyerek
başlar. Birinci bölümde hiçbir şey yokken tatlı (Apsu) ve tuzlu sular (Tiamat)
denen kozmik varlıkların birbirine karışmasıyla Tanrılar yaratılır. İkinci
bölümde tanrıların çaresizliği ve aralarındaki çekişme ile Marduk ve Tiamat
evrenin hakimiyeti için savaşa tutuşurlar. Üçüncü ve dördüncü bölümlerde Marduk
düşmanları alt etmesiyle bütün evreni yaratır ve bugünkü dünya oluşur. Beşinci
bölüm gökyüzünün yaradılışı ile başlar, Tiamat’ın parçalarının yardımıyla
gökyüzü, yeryüzü, Fırat ve Dicle yaratılır. Altıncı bölümde insan yaratılır. Tanrılar,
Babil'in en büyük tapınağı Esagil'i inşa eder. Esagil, Marduk'un varlığıyla evrenin
merkezi olur. (Babil Yaradılış Destanı (Enuma Eliş), İş Bankası
Yay., s. viii)
Antik Yunan’da Homeros ve özellikle
Hesiedos tarafından Theogonia’da ayrıntılı anlatılan evren doğum, Mezopotamya
kozmogonisinin Helenlere adapte edilmiş bir versiyonuydu. Yunanlılar, evreni
tanrıların yarattığına inanmazlardı. Onlara göre evren tanrıları yaratmıştı.
Tanrılardan önce yer ile gök vardı: Titanlar onların çocukları, tanrılar da
torunlarıydı. (Hamilton, Mitologya, s. 11). Ancak Yunan’da ilerleyen
zaman içinde Felsefenin bir etkinlik olarak ortaya çıkmasıyla işin içine logos
girmiş ve mesele bambaşka bir veçhe kazanmıştır. İnsanlık tarihinde bu konuya en
fazla kafa yoran Yunanlılar ilk defa evrenin ezelden beri var olduğunu
söylediler. Yunan felsefesinin zirve isimlerinden Aristotales evrenin sonradan
yaratılmadığını, onun hep var olduğunu logos aracılığıyla temellendiriyordu.
O, doğa üzerinde yaptığı araştırma ve gözlemlere dayanarak varlığın ezeli
olduğunu, bu ezeli varlığın yasasının da değişim ve hareket olduğunu
söylüyordu. Bu değişimin oluş ve bozuluş (kevn u fesad) şeklinde sürüp
gittiğini, dolayısıyla onun bir başlangıcının olamayacağını dile getiriyordu: Doğa
kendini sürekli oluş ve bozuluş ile yeniden üretiyordu. (Bk., Aristotales, Oluş
ve Bozuluş, s. 7).
Oysa tek tanrılı Sami dinlerin
ortaya çıkmasıyla birlikte evrenin ve insanın yaradılışında çok köklü bir değişiklik
meydana gelmiş ve bir başlangıç varsayılmıştır. Çok tanrılı inançların
kozmogoni tasavvurları döngüsel bir tarih anlayışı üzerine oturuyordu; tek
tanrılı dinlerin yoktan var etme doktrininin gerektirdiği delilleri bütünüyle
dışlamaktaydı. Tek tanrılı dinler için evren sonradan meydana gelmişti. Döngüsel
tarih anlayışına sahip çok tanrılı antik dinlerde yaratılış sonradan ortaya
çıkan bir süreç değildi. Madde ve form ezelden beri var olagelen şeylerdi,
ilâhlar sadece var olan ilk maddeye şekil vermişti. Yaratılış başı ve sonu
bulunmayan, sürekli tekrarlanan formlar âleminde bir düzenlemeydi. Gerçekte
tanrılar da bu âlemin bir parçası olup zaman açısından ondan önce değildi. Bunun
en somut örnekleri Mezopotamya’da ve antik Atina’da görüldü: Tanrılar bir kısım
dünyevi işlerden kurtulmak için insanı yaratmak zorunda kalmıştı.
Yoktan yaradılış demek olan ex
nihilo, mutlak bir başlangıcı ve bir tek Tanrı’nın her şeyin yegâne
yaratıcısı olduğunu kabul anlamına geliyordu. Her şeyin yoktan var edilmesi,
tamamen iradi bir düzenlemenin sonucuydu. Bu söylemi ilk kez dile getiren
Yahudiler ve Hristiyanlar daha geç dönem ortaya çıkan büyük Sami geleneğine
mensup topluluklardı. Aynı geleneğin farklı bir coğrafyada ortaya çıkan üçüncü temsilcisi
olan İslam dini açısından da durum farklı değildi. O da bu geleneği izleyerek aynı
anlayışı devam ettirdi. Bu üç büyük dinde yoktan yaradılışın temellendirmesi sonraki
dönem üç büyük isim tarafından sistematize edildi: İbn Meymun, Augustinus ve Gazali.
Ex nihilo modelinin ilk iki
örneği olarak Yahudi ve Hristiyan tek tanrıcılığı, Samilerin evren tasavvuru ve
kozmolojisini görünür şekilde biçimlendirdiler. Büyük ölçüde Tevrat’ın Tekvin
(Yaradılış) kitabında detaylı olarak ele alınan bu yeni kozmogoniye göre Tanrı
evreni “altı günde yaratmıştı”. Hem Yahudilik hem de Hristiyanlık açısından
ortak paylaşılan bu inanç sonraki dönemde İslam tarafından da benimsendi. Altı
günde yaratma Tevrat’ta ayrıntılı bir biçimde şöyle anlatılıyordu:
- İkinci Gün: Gökleri (gökyüzünü) yarattı (Yaratılış 1:6-8).
- Üçüncü Gün: Kuru toprağı ve denizleri ayırdı, bitkileri yarattı (Yaratılış 1:9-13).
- Dördüncü Gün: Güneş, ay ve yıldızları yarattı (Yaratılış 1:14-19).
- Beşinci Gün: Deniz canlılarını ve kuşları yarattı (Yaratılış 1:20-23).
- Altıncı Gün: Kara hayvanlarını ve insanı yarattı (Yaratılış 1:24-31).
Kitab-ı Mukaddes, Tanrı’nın, evreni altı günde yaratmasının sonunda yaptığı işi tamamlayınca Şabat/Cumartesi gününde istirahate çekildiğini söylemektedir:
- “Gök ve yer bütün öğeleriyle tamamlandı. Yedinci güne gelindiğinde Tanrı yapmakta olduğu işi bitirdi. Yaptığı işten o gün dinlendi. Yedinci günü kutsadı. Onu kutsal bir gün olarak belirledi. Çünkü Tanrı o gün yaptığı, yarattığı bütün işi bitirip dinlendi.” (Yaratılış 2:2-3).
Evrenin yaradılışı Hristiyanlık
açısından da aynıdır. Tek farklılık, yedinci günle ilgilidir. Onlara göre
kutsal gün Şabat değil, İsa Mesih’in doğduğu Pazar günüdür.
Kuran açısından da evrenin
yaradılışı benzer şekilde altı günde meydana gelmiştir. Çok farklı Kur’an ayetlerine
serpiştirilmiş olarak ele alınan evrenin “altı günde” yaratılması ile Yahudi ve
Hristiyan kutsal metinlerdeki pasajlar arasında çok büyük farklılıklar yoktur.
Hatta o kadar ki bir ayniyetten bile söz edilebilir. Dahası Mezopotamya’da Samilerle
aynı coğrafyayı paylaşan İranlılarda bile bu inancın derin izleri görülür. İranlıların
kozmogoni anlayışını şekillendiren, monoteist bir Tanrı inancına sahip Zerdüşt’ün
Samilerin tek tanrılı dinlerindeki benzer temaları işlemesi hiç de şaşırtıcı
olmamalıdır. Zerdüşti kozmogonide evren kristal gökten insanlara varıncaya
kadar altı safhada (günde) yaratılmıştır. Bu durum Samilerin yaşadığı
Mezopotamya’da kader birliği yapmaları ile yakından ilgilidir. Tıpkı Tevrat,
İncil ve Kuran gibi Zerdüştün kutsal kitabı Avesta da evrenin aşama aşama “altı
günde” yaratıldığını söylemektedir. (H. Sayım, Zerdüştilik’te Kozmogoni ve
Yaratılış, s. 93)
Tevrat’ta bu günler sırayla verilmiş ve her bir günde nelerin yaratıldığı tek tek açıklanmıştır. Oysa Kur’ân’da sadece genel bir altı gün ifadesine yer verilmiş, Tevrat’ta olduğu gibi bu günlerde nelerin yaratıldığı ayrı ayrı açıklanmamıştır. Kuran’ın evrenin altı günde yaratıldığını dile getiren ayetlerde (Yunus 10/3; Furkan 25/59, Secde 32/4, Kaf 50/38 ve Araf 7/54) hep aynı kalıp kullanılmış, “yer ve gökleri altı günde yaratıldığı” ve birkaç ayette ise beynehuma lafzıyla ikisi arasında kalanların da yaratıldığı söylenmiştir. Doğrusu bu ayetlerde esasa taalluk eden bir farklılık söz konusu değildir. Araf 7/54’de şöyle denilmektedir:
- “Rabbiniz o Allah'tır ki; gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arşa istiva etti (tahta kuruldu. O), geceyi, durmadan onu kovalayan gündüzün üzerine bürüyüp örter. Güneşi, ayı ve yıldızları buyruğuna boyun eğmiş vaziyette (yaratan O'dur). İyi bilin ki, yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi Allah, ne uludur!”
Ayette geçen (başka kullanımları da
vardır) ilginç kavramlardan biri olarak istiva, ulema arasında her ne
kadar bir kısım tartışmaların konusu olmuş, “yarattıktan sonra arşa istiva etti”
ifadesi mükemmel bir sistemin devamı ve onları belli bir düzen içinde sürekli
kontrol altında tutması şeklinde yorumlanmışsa da bu, en temelde, Tevrat’ta yer
alan bir kelimenin mukabili olarak görünmektedir. Tevrat’ın Tanrı’nın
dinlenmesi anlamında kullandığı vayishbot (וַיִּשְׁבֹּת) ifadesi köken olarak Yahudilerin kutsal
günü olan Şabat (שבת) kelimesi ile aynı
kökten gelir. Tevrat yorumcuları bu kök anlamı bir faaliyet durdurma ve
dinlenmeden ziyade “kutsal bir duruş” anlamına geldiği şeklinde
yorumlamaktadırlar. Yani Tanrı’nın yorulduğu şeklinde değil, müfessirlerin istiva
kelimesine yükledikleri “mükemmel bir şekilde tanzim etti” anlamının
sembolik farklı bir karşılığıdır.
Belki de Kur’an’ın en farklı ve
köklü tek itirazı, Kaf suresinde (50/38) geçen “bize bir yorgunluk gelmedi” (وَمَا مَسَّنَا مِنْ لُغُوبٍ) ifadesidir. Bu ifade
Tevrat ile Kuran arasındaki farklılıklardan biridir ve bu farklılık Tevrat
metnine yönelik bir eleştiri mahiyeti taşımaktadır. Yunus suresinde (10/3)
“arşa kuruldu bütün işleri çekip çeviriyor” (يُدَبِّرُ الْاَمْرَۜ)
ifadesi ile Rahman suresinde (55/29) geçen yaratanın “her an bir iş üzerinde
olduğu” (كُلَّ يَوْمٍ هُوَ ف۪ي شَأْنٍۚ)
ifadeleri de bu anlamda yorumlanabilir. Yani İbranilerin daha bilinçli kesimlerinin değil
de sıradan halkın inandığı “istirahat” ifadesine açıkça bir reddiye anlamı ima
etmektedir.
Kur'an'da ilk yaradılışa ilişkin dile
getirilen başka ayrıntılı bilgiler de bulunmakta ve bunlar da büyük ölçüde
Mezopotamya ve Samilerin kutsal metinleri ile örtüşmektedir. Mesela her şeyin
sudan yaratılması böyledir. Aslında Su, her toplumda Tanrı’dan başka var olan
ilk asli madde olarak görülmüş; mesela Mısır mitolojisinde yaratılışın
başlangıç evresinde her yer su ile dolmuş, tanrılar dahil bütün evren bu sudan meydana
gelmiştir. İlk Yunan filozofu Thales de suyu, her şeyin başı, ilkesi (arkhe)
olarak kabul ediyordu.
Suyun merkeziliğinin tüm kadim
toplum kozmogonilerindeki varlığı tesadüf olmamalıdır. Su, hayatın eşanlamlısı
olarak yaşamın kaynağı, bereketin ve kutsallığın sembolü olarak görülmüştür. Bu
durum en çok Dicle ve Fırat nehirleri arasında, tarımı olanaklı hale getiren ve
bir anlamda uygarlığın başlamasını tetikleyen Mezopotamya bölgesi için geçerli
olmuştur. Nuh Tufanı’nın gerçekleştiği
bölgenin büyük ihtimalle burası olması da bunu teyit etmektedir. Zira her Tufan
bir yeniden yaradılıştır.
Enüma Eliş’te bir canavar olarak tasavvur edilen Tiamat, su kaosu olup tanrıları yaratan bir ilk varlık olarak kabul edilmiş ve Tanrıları yaratan olarak resmedilmiştir. Destanın daha en başında şöyle denilir:
- Tanrıların hiçbiri ortada yok iken,
- Esamileri okunmuyor iken, kaderler yazılmamış iken,
- Suların içinde tanrılar yaratıldı. (…) (Enuma Eliş, s. 3)
Şimdi de Yahudi ve Hristiyan kutsal metinlerinde geçen su hakkındaki ifadelere bakalım:
- “Tanrı’nın Ruhu, suların üzerinde dalgalanıyordu.” (Tekvin, Yaratılış, 1:2).
- "Yeri temeller üzerine kurdun... Sular dağları kaplamıştı." (Mezmurlar 104:5-6).
- "Gökler eski zamanlarda vardı, yer de sudan ve su aracılığıyla Tanrı’nın sözüyle oluştu." (Petrus’un İkinci Mektubu 3:5)
Kur’an’daki ifadeler de benzer niteliktedir:
- “Her canlıyı sudan yarattı…” (Nur 24/45).
- “O’nun arşı su üzerinde iken …” (Hûd 11/7).
- “Her canlıyı şeyi sudan yarattık…” (Enbiya, 21/30).
Kur’an’da evrenin nasıl yaratıldığı Tevrat kadar ayrıntılı olarak anlatılmaz. Ancak Kur’an ve Kitab-ı Mukaddes’te yer alan bazı ifadeler neredeyse birebir aynıdır. Evrenin bir “ol” emri ile meydana gelmesi her iki kutsal metinde de benzer şekilde geçmektedir:
- "Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece 'ol!' der, o da hemen oluverir." (Bakara 2/117, Meryem 35, Yasin 82).
- “İman sayesinde anlıyoruz ki, evren Tanrı’nın sözüyle yaratıldı.” (İbranilere Mektup, 11/3)
Benzer bir anlatım “yer ve göğün önce bitişik sonra ayrılmalarını” ifade eden ayetlerde de görülmektedir.
- “O nankörler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi, biz onları ayırdık ve her canlı şeyi sudan yarattık? Hala inanmıyorlar mı?” (Enbiya 21/30).
- “Tanrı, ‘Suların arasına bir kubbe olsun, suları birbirinden ayırsın’ dedi. Böylece Tanrı göğün altındaki suları, üstündeki sulardan ayırdı. Ve bu böyle oldu. Tanrı kubbeye gök adını verdi.” (Yaratılış 1:6–8)
Enuma Eliş’in giriş
bölümünde yer ve göğün bir ve bitişik oluşu sembolik bir anlatımla şöyle betimlenmektedir:
Henüz gök adlandırılmamışken,
Aşağıda yer ismi verilmemişken…
Ayrıca Tanrılar arasındaki
mücadele sonucu Marduk, Tiamat’ı öldürünce onun gövdesinden göğü ve yeri ayrıştırır.
Bu da öldürmeden önce bir ve beraberliği simgelemektedir.
Onu [Tıamat'ı] kurutulmuş balık gibi onu
ikiye böldü,
Bir yarısını gökyüzü
olarak yukarı serdi,
…..
Esgalla, Esarra (yeryüzü) ve gökyüzünü inşa etti. (Enuma
Eliş, s. 36).
Kitab-ı Mukaddes ile Kuran’ın ifadeleri arasında başka benzerlikler de vardır: Yer ve gök Tanrının emri ile ona boyun eğmektedirler:
- "Sonra duman hâlindeki göğe yöneldi; ona ve yere, 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de 'İsteyerek geldik' dediler." (Fussilet, 41/11).
- “Tanrı, ‘Sular göğün altından bir yere toplansın ve kuru toprak görünsün’ dedi. Ve böyle oldu.” (Yaratılış 1:9)
Modern dönem
Kuran yorumcuları tarafından Zariyat suresinde geçen evrenin genişlemesi ( وَاِنَّا لَمُوسِعُونَ) genellikle bilimsel
bir teori ile, big bang teorisiyle ilişkilendirilmektedir. Bu ilişki ise
çoğunlukla gramatik olarak isim cümlesi üzerinden açıklanır. Buna göre bir
süreklilik ve devamlılık ifade eden isim cümlesiyle gelmesi, ayetteki ilmi
icazının kanıtıdır. Buradan neredeyse bilimsel bir teori üretilen bu ayet şöyledir:
·
“Biz göğü kudret(imiz)le
bina ettik. Şüphesiz, onu genişleten de biziz.” (Zariyat, 51/47).
Oysa eğer bu salt Kuran’a has bir mucize ise aynı anlama gelecek benzer bir ifadenin yer aldığı Kitabı Mukaddes ayeti için de geçerli olmalıdır. Zira gerek İşaya kitabında gerekse Mezmurlar’da çadır üzerinden verilen örnekte, esneklik ve genişlemeye müsait olma bakımından Kur’an’ın anlattığı aynı hakikat farklı bir şekilde dile getirilmektedir.
- "O, çadır gibi gökleri geren, oturmak için onları bir çardak gibi açandır." (Yeşaya (İşaya) 40:22).
- “Kendini ışıkla kuşanan Rab, gökleri bir çadır gibi geren O’dur.” (Mezmurlar 104:2).
Özetle her iki metin
açısından daha başka benzer ve farklılıklar bulmak hiç de zor değildir. Ancak
biz bu kadarla yetinip yaradılışın bir başka evresi olan insanın yaradılışı
bahsinde de görülen benzerlikleri bir başka yazıya havale ederek bitirelim.
Yorumlar
Yorum Gönder